Feestdagen & tradities
La Befana en Driekoningen in Italië
Op 6 januari sluit Italië de kersttijd af met Driekoningen: een religieuze feestdag die in het dagelijks leven onlosmakelijk is verbonden met La Befana, de vriendelijke oude vrouw die kinderen verrassingen in hun kous brengt.
Wie aan Italiaanse winterfeesten denkt, ziet misschien meteen kerststallen, lange familietafels en verlichte pleinen voor zich. Maar de feestperiode krijgt haar eigenzinnige slot op 6 januari, wanneer Driekoningen wordt gevierd. In Italië heet die dag vaak eenvoudigweg La Befana: niet alleen de naam van een figuur uit de volksverbeelding, maar ook een vertrouwde benaming voor het feest zelf.
La Befana is volgens de populaire voorstelling een oude vrouw die in de nacht van 5 op 6 januari op haar bezem langs de huizen gaat. Zij vult opgehangen kousen met snoep, kleine cadeaus en soms een stukje zwarte, zoete ‘kolen’. Dat laatste is meestal een speelse vermaning voor kinderen die niet altijd even braaf zouden zijn geweest. De sfeer is eerder ondeugend en hartelijk dan streng: de kous nodigt uit tot verwachting, delen en verhalen vertellen.
Achter dit huiselijke ritueel ligt een feest met meerdere lagen. Driekoningen is in de katholieke traditie de openbaring van Christus aan de wereld; in de westerse liturgie staat daarbij vooral het bezoek van de wijzen uit het Oosten centraal. Tegelijk is La Befana gevormd door volksverhalen en wintergebruiken die in de loop van eeuwen met die christelijke feestdag zijn verweven. Daarom is het verstandig haar niet als een figuur met één onbetwiste oorsprong te zien, maar als een levendige ontmoeting tussen geloof, taal en gebruiken van alledag.
Juist die combinatie maakt La Befana zo Italiaans. Ze is geen afstandelijke sprookjesfiguur, maar iemand die zich in de keuken, bij de schoorsteen en in de kous aan de haard lijkt thuis te voelen. Met haar komst eindigt de kerstvakantie volgens een bekende Italiaanse zegswijze: Driekoningen neemt alle feesten weer mee. Eerst is er nog één ochtend vol kleine verrassingen; daarna keert het gewone ritme langzaam terug.
Een naam die uit Driekoningen voortkomt
Het Italiaanse woord befana is een volkse verbastering van epifania, het woord voor Driekoningen. Epifanie komt via het Grieks bij het idee van verschijning of openbaring. In het religieuze leven van Italië is 6 januari de plechtigheid van de Epifanie van de Heer en een nationale feestdag. In de beleving van veel gezinnen loopt de kerkelijke kalender op deze dag moeiteloos over in een kindertraditie met kousen, snoep en kleine geschenken.
De kous, het snoep en de symbolische kolen
De belangrijkste huiselijke traditie is eenvoudig: kinderen hangen een kous op in afwachting van La Befana. Goede kinderen krijgen volgens het verhaal lekkernijen en cadeautjes; voor wie minder braaf was, zijn er kolen. Tegenwoordig gaat het vaak om eetbare zwarte snoepkooltjes. De grap zit in het contrast: zelfs de ‘straf’ hoort bij een feestelijk ritueel waarin aandacht en gulheid centraal staan.
Een feest met vele plaatselijke gezichten
Italië kent geen enkele, overal identieke Befana. Plaatselijke vieringen kunnen bestaan uit optochten, verklede figuren, zang, vuren of sportieve en culturele bijeenkomsten. Ook de zoetigheden verschillen per gebied. Die verscheidenheid is geen afwijking van de traditie, maar juist haar kracht: La Befana blijft herkenbaar door haar bezem en kousen, terwijl iedere gemeenschap er een eigen kleur aan kan geven.
Het zachte einde van de kersttijd
La Befana markeert een overgangsmoment. Ze rondt de dagen tussen Kerstmis en begin januari af, met ruimte voor verwondering voordat school, werk en alledaagse routines weer beginnen. Misschien verklaart dat haar blijvende aantrekkingskracht: in één beeld verenigt zij winterse folklore, een religieuze feestdag en de kleine ceremonie van samen een kous openen.
